Mukeddime transkripsiyon

    Edebiyyāt ve bi'l-ḫāṣsa şiᶜr haḳḳındaki fikr ve maḫṣūṣuma dāᵓir birḳaç laḳırdı ki erbāb-ı müṭālaᶜaya ᶜarz olunur:

    Bedāyiᶜ fikriyeye bir ṣıfat- ı kaşife taᶜyin itmek isteyen daḳāyıḳ-perverān- ı edebden birisi ((eñ güzel es̱erler insānı aġladanlardır)) dimiş.Ben olsam sādece: << Eñ güzel es̱erler onlardır ki oḳunduḳdan soñra da insānı bir müddet düşünmege mecbūr ider>> dirdim.

    Fil-ḥakīka mütālaᶜsı göñülde riḳḳat-gözde rutūbet ḥuṣūlüne sebeb olan ās̱ār muṭlaḳā güzel ᶜadd olunsa bile her es̱er güzel mucib- i girye degildir.

    Ḳāᵓilin o sözden maḳṣadı ne oldıġını taḥarrī ve taḥḳiḳ ile uġraşmaḳ istemem.Faḳat ben  kendi maḳṣadımı ve bundaki şümul- ı hükmi bir mis̱āl ile īzāḥ ve is̱bāt idebilirim.

    Mes̱elā ḳırda gezerken bir çiçek müṣādif- i naẓarıñız olur ki dilberligiyle ṭerāvetiyle nezāketiyle sizi yanına celb ider.Yaḳından baḳınca daha ziyāde ḫoşlanırsıñız.Şāyed ḳoparmaġa ḳıyamazsıñız kendinden ayrılırken göñlünüzde ᶜādetā bir ḥiss- i taḥassür peydā oldıġını añlarsıñız.Ḳoparırsañız nihāyet elinizeñ bıraḳdıġıñız zamān o ḥiss daha daha āşikār bir ṣuretde yüregiñizi müteᵓellim ider.İki ḥalde daḫi düşünürsüñüz ! Düşündigünüz nedir ? Bunı ḥattā siz taᶜyīn idemezseñiz ki ben bileyim !

    <<Hikmet- i bedāyiᶜ>> 'e dāᶜir taḥarrī- i ḥaḳāyıḳıyla iştiġāl idenler bu bābda birṭaḳım esbāb- ı müteselsile īrād iderlerse de ġāyeti mūcib- i tefekkür olan o çiçegiñ rūḥu nāfiẕ bir leṭāfeti ḥāᵓiz olmasına varır faḳaṭ bu leṭāfetiñ māhiyyeti bilinemez.

    Aḳşam ġarībliginde dereden ṭoġrı ᶜaks iden bir ḳaval sesi veyā gice mehtābda deñizden ṭoġrı gelen bir <<hey hey>> naġmesi de sizce taḥassür ve tefekküri mūcib oldıġı gibi :

      Aḳşam olur güneş batar şimdi buradan
      Ġarīb ̣garīb ḳaval çalar çoban dereden
      Pek körpesin esīrgesün seni yaradan
      Gir ḳoyuna ḳurd ḳapmasun gel ḳuzucaġım !

    Türkīsini veyāhūd :

      Ṭoldır ḳadeḥi şarāb- ı nābı
      Mezceyle şefḳle māhtābı
      Bilmem ki cihān bitüp ṭurırken
      Bitmez mi cihānıñ ıżṭırābı
      Bir bāde getir amān amān gel !
   Şarḳısını bilā-terennüm oḳumaḳ veyā işitmek de ve ḥattā bir güzel resim levḥasını veyā elvāḥ- ı ẕī ḥayāt- ı tabīᶜatdan bir manẓarayı temāşā eylmek de ḳalbiñizde ᶜaynīyle o teᵓes̱s̱sürātı ḥuṣūle getirir !
   Ḳudemā- yı büleġā içinde eñ çoḳ taḳdīr itmek istedigim şāᶜir ᶜālī naẓar nefᶜīniñ mes̱elā:

     Ḫıred ᶜallāme- i idrākimiñ bir köhne şākirdi
     Felek şehnāme- i end̄işemiñ bir cild- i zer-kārı
     Süḫan bir ṭuti- i muᶜciz-beyāndır ḫāmem üstādı
     Ḳalem bir ḳahramān- ı tīg-zendir dil silāhdārı
     Cem- i endīşemiñ ḫurşīd bir cām- ı zer-endūdı
     ᶜarūs- ı ṭabᶜımıñ nāhid bir çengī perestārı
   Yolunda ᶜaẓemetli şaᶜşaᶜalı bir çoḳ sözlerini - vāḳıᶜa yine her oḳuyuşda ẕevḳyāb- ı belāġāt olmaḳ üzre - oḳuyup geçivirdigim ḥālde yine meşārü'l ileyhiñ:

     Zāhid ol rind ol hemān ṣuretde ḳalma ᶜārif ol
     ᶜālem- i maᶜnāda ḥükm- i pādişāhī böyledir
     Ġarḳ ider bir noḳṭada nūr- ı siyāha ᶜālemi
     ᶜārifiñ sermāye- i kilk- i siyāhı böyledir
Veyā :
   Aġyāre nigāh itmedigiñ nāz ṣanırdım
   Çoḳ lütf imiş ol ᶜāşıḳa ben az ṣanırdım

Veyāḫūd:
     Aramazsın hīç var mı dilde daġın yāresin
     Böyle mi gözler güzeller ᶜāşık- ı bīçāresin
     Āh eyledirdi bilinmez ᶜāşıḳ- ı bīçāreniñ
     Çāk çāk itsün meger āhı dil- i ṣad pāresin

   Gibi tekellüfden biri rūḥperverāne şiᶜrlerini her ne zamān oḳusam elbette az çoḳ düşünürüm ! Ẓann iderim ki bu herkesce de böyledir. Sebebi ise bu yolda dilpeẕīr ḥikmetleri - bu dürlü ḥaḳīḳī ve ṭabīᶜi ḥisleri ḥāvi sözleriñ rūḥa müᵓes̱s̱ir birer güzelligi ḥāᵓiz olmalarıdır.

   ᶜaṣrımızıñ yetişdirdigi  şāᶜirler içinde ᶜabdu'lḥaḳ ḥāmid beg efendiniñ eşᶜārı beni eks̱eriyā düşündürdigi içün maᶜşūḳa- i vicdānımdır !

   Baᶜż ẕevāḳ ḥāmid beg efendiniñ eks̱er şiᶜirleri muᶜaḳḳad oldıġından baḥs̱ iderler. Bu iddiᶜā müsellem degildir.Müsellem ᶜadd olunsa bile o dürlü ẓelām- ı mübhemiyyet içinde şaᶜşazā olan ḥaḳāyıḳ- ı ulviyye ecrām münīre- i semāviyyeye beñzer ki māhiyyetleri añlaşılamamaḳla berāber yine ḥayrān- ı temāşāsı olmaḳdan insān kendini alamaz ! Bu da meşārü'l ileyh gibi ẕeḳā- yı ḫāriku'lᶜāde eṣḥābına maḫṣūṣ neḳāyıs- ı ᶜulviyeden bir fażīletdir ki şāyān- ı ġıpṭadır !

   Sözde leṭāfet ve ᶜulviyyet naṣıl taḥaḳḳuḳ ider? Bunı ḳaṭᶜiyyen taᶜyīn itmek nā-ḳābildir. Faḳaṭ rūhuñ āmāl- i aṣīlānesine muvafvāḳatle meşrūṭ olan efkār ü ḫayālāt ü ḥissiyāt ile bunları teblīġ içün istiᶜmāl olunan elfāẓ u taᶜbīrāt arasında tenāsüb bulunduḳca söz - gerek mens̱ūr olsun gerek manẓūm - hemān dāᵓimā güzel ve baᶜżen hem güzel hem de ᶜulvī düşüyor. Efkār ü ḫayālāt ü ḥissiyātdaki aṣālet ise rūḥuñ germī- i şevḳ ü ġarām ile munbasıṭ veyā nāᵓire- i ḥissiyāt ü iḥtirāṣāt ile mültemiᶜ ve mültehib oldıġı zamānda lāyıḥ ü vākiᶜ oldıġı muḥaḳ̣ḳaḳdır. Öyle bir ḥālde nefs- i nāṭıḳanıñ iẓhār itdigi naġamāt- ı şāᵓikāne veyā nevaḥāt- ı mużṭaribāneyi eñ muvāfıḳ kelimāt- ı leyyine ve laṭīfe - eñ münāsib taᶜbīrāt- ı şedīde ü ceyyide ile tercüme ve teblīġe muvaffaḳıyyet her şāᶜir ve münşī içün münferid vāsıṭa- i temāyüz olan ẕevḳ- i maᶜnevīye ve taᶜbīr- i āḫarla ḥüsn- i tabīᶜata müftaḳırdır.

   ᶜulviyyet- i ḥaḳīḳiyyeden bī-naṣīb oldıġı ḥalde yalñız lafẓen ᶜulviyyeti müşᶜir sözler balon gibidir: hevā- yı iştihārda bir aralıḳ iᶜtilānümā  olsa bile bilāḫire bir zemīn- i mechūliyyet ü mensiyete düşer ḳalır ! Ḥaḳīḳat- i ḥissiyeden maḥrūm iken āteşden ḳıvılcımdan baḥs̱ iden manẓūmeler şebtāba beñzer: ẓalām- ı evhām içinde fürūzān görünse bile hīçbir ḳalb üzerinde bir es̱er- i iḥtiraḳ ḥuṣūle getirmeksizin kendi kendilerine söner maaaḥvolur !

   Fi'l-ḥaḳīḳa nefᶜīden evvel ve ṣoñra o ḳadar ̣ḳaṣīde-perdāz gelmiş iken bezm- i şiᶜrleriñ envāᶜi maᶜlūmesi içinde ᶜaẓamet- i taṣavvur - semāḥat- ı ḫayāl - s̱ervet- i elfāẓ - halāvet- i āhenk ile temayyüz iden ḳaṣīdeden baḥs̱ olunduḳça neden digerleri ḳāle bile alınmaḳ istenilmiyor da yalñız nefᶜī söyleniyor ?

   Fużūlīden evvel ve ṣoñra o ḳadar ġazel-serāyān ü taᶜbīr- i eṣaḥḥıyla muṣavverān- ı vicdān- ı eşvāḳ ve ālām- ı muḥabbetle gūyā dem-sāz olmuş iken meziyyeti riḳḳat- i ḥiss - leṭāfet- i ḫayāl- nezāket- i elfāẓ ile taḥaḳḳuḳ iden ġazelden söz açıldıḳça neden fażīletiñ eñ büyügi yine fużūlīye ircāᶜ olunuyor..?

   Ās̱ār- ı edebiyyede ve bi'l-ḫaāṣṣa şiᶜirde üç nevᶜ güzellik taḳdīr olunur ki birincisi meḥāsin- i fikriyyeye ikincisi bedāyiᶜ- i ḫayāliyyeye üçüncisi de sünūḥāt- ı ḳalbiyyeye maḫṣūṣdur. Bu güzelliklerden rūḥa nāfiẕ olan sünūḥāt- ı ḳalbiyyeye maḫṣūṣ güzellik oldıġıçün digerlerin taḳaddüm ider. Bundan ṣoñra gelen bedāyiᶜ- i ḫayāliyyedir. Meḥāsin- i fikriyye üçünci derecede güzel ᶜadd olunur.

   Meḥāsin- i fikriyye leṭāᵓif- i ḥissiyye ile ḳarışırsa ṭabīᶜīdir ki es̱eriñ güzelligi bir ḳat daha artacaġı kendilerine de leṭāᵓif- i ḥissiyye ile bedāyiᶜ- i ḫayāliyyeniñ āheng- i imtizācı bulunan ās̱ār- ı leṭāfetce bir mertebe- i ᶜālu'lᶜāle vāṣıl olur!
   Mes̱elā şināsī merḥūmuñ:
     Żiyā- yı ᶜaḳl ile tefrīḳ- i ḥüsn ü ḳubḥ olunur
     Ki nūr- ı mihridir elvānı eyleyen teşhīr
   sözi yalñız fikren güzel olan ās̱ārdan maᶜdūddur ki bunı fikr taḳdīr ider.
   Nedimiñ bir sāḥilḫāne vaṣfındaki neşīdesinden:

     Kūh u deryā iki cānibden der-aġūş iylemiş
     Ṣanki deryā dāyesi kühsār ise lālāsıdır
     Kūh ṣaḳınmaḳda ruḫsārın ṭoġar günden ānıñ
     Bạhr ise āyīnedār- ı ṭalᶜat- ı  zībāsıdır
beytleri ḫayālen güzel olan ās̱ārdandır ki bunı da ẕevḳ taḳdīr ider.
   Nābī-zāde Nāzẓım Begiñ:

     Ẕevḳ- i sevdā ṭuymadıñ ᶜāşıḳ-perestār olmadıñ
     Ol ḳadar sevdim de ᶜaşḳımdan ḫaberdār olmadıñ!
     Baḫtiyār olmaḳdı sevdādan merāmı ṭabᶜımıñ
     Baḫtıma düşmen kesildiñ ṭabᶜıma yār olmadıñ!
beytleri sünūḥātı- ı ḳalbiyyedendir ki bunlar da ḥiss ile añlaşılır. Ḥālbuki Meḥmed Beg merḥūmuñ:

     Ey yādı baña enīs ü ġam-ḫ៴ār!
     Ey yādı baña raḳībsiz yār!
     Yādıñ gibi dil bulur mı dildār!
     Yādıñda vefāsızım vefā var!

ḳıṭᶜasında ẓerāfet- i fikr ile riḳḳat- i ḥiss iki yār-ı muvāfıḳ gibi mümtezic göründiginden ḳıṭᶜa ḥaḳīḳat pek dilneşīn iken Ḥāmid Begiñ:

     Severim baᶜż ben şeb- i tārı
     Viririm ṣubḥ- ı nevbahārı āña
     Düş nāzında zülf- i zer-tārı
     Görinür yārimiñ ḫayāli baña
     Yetişüp ḥāl- ı ıżṭırābımda
     Yüzüme nūr- ı ḥüsnüni serper
     Ṣanırım bir perī- i zerrīn-per
     Ṭolaşır külbe- i ḫarābımda!
manẓūme- i müntaḫabesi eñ laṭīf bir ḥiss ile eñ nāzik bir ḫayālin ḥaclegāh- ı viṣāli ᶜaddolunmaġa lāyıḳ oldıġı içün fikr- i ḥakīrāneme göre yuḳarıki sözleriñ cümlesinden daha dilber cümlesinden daha rūh-istīnāsdır! Ve oḳunduḳdan ṣoñnra insānı bir müddet tefekküre düşürmek de bu yoldaki nefāis- i nādireye maḫṣūṣ bir meziyyetdir.

   Dimek olur ki ās̱ār- ı edebiyye ve ḫuṣūṣen şiᶜr güzel ᶜaddolunabilmek içün kendisinde fikr ü ḫayāl ü ḥisse müteᶜalliḳ biraz şey bulunmaḳ lāzımdır. Maᶜmāfīh yalñız fikr ü ḫayāl ü ̣hiss cihetiyle güzel olması vāḥayfā ki bir es̱eriñ maḳbūliyyetine kifāyet idemiyor! Şiᶜrde elfāẓı ḥattā ḳavāfīyi ve ḥattā evzān- ı maᶜlūme içinde mevżūᶜun ṭabīᶜatına eñ çoḳ muvāfaḳat iden vezni ḥüsn- i intiḫābda muvaffaḳiyyet şarṭından māᶜdā ḥiss ve taṣavvurdaki ḥüzün veyā şādiye - riḳḳat veyā şiddete - ḳasvet veyā şaᶜşaᶜya ve daha bin dürlü ̣ ḥāle göre ifādeye eṭvār- ı beyān içinde eñ yaḳışır olan ṭavır ve rengi iktisāb itdirmek daḫi iḳtiżā ider ki bu şerāᵓiṭi ifāde erbābına rehberlik idecek yine ḥüsn- i ṭabīᶜatdır.

   Baᶜżen pek güzel bir fikr ṣūret- ifādesindeki bir ufaḳ ḳuṣūr içün ḳıymetinden düşüyor. Baᶜżen pek laṭīf bir ḥiss ṭavr- ı teblīġindeki cüzᵓī bir fenālıḳdan ṭolayı bayāġılaşıveriyor. Baᶜżen eñ canlı bir ḫayāl ṭarz- ı taṣvīrindeki bir küçük noḳṣān sebebiyle rūḥsuz göriniyor!

   İşte ḥüsn- i beyān - taṣvīr- i vicdān böyle ufaḳ tefek biñ dürlü mevāniᶜniñ teᵓs̱īrātı altında bulunmasından ṭolayıdır ki gerçekden şāᶜir olanlar güzei şiᶜr söylemegi müşkilāt- ı ᶜaẓīmeden ᶜaddiderler! Ḥāl böyle olunca bendeñiz gibi ᶜacezeniñ şiᶜr nāmıyla meydāna ḳoyacaḳları ās̱ārıñ şiᶜriyetce ne derece degeri olması lāzım gelecegini taᶜrīfe ḥācet görmem.

   Bu müṭālaᶜātı es̱er- i ḥaḳīrānem olan bir mecmūᶜa- i eşᶜāra muḳaddime maḳāmında irāddan maḳṣadım be şiᶜiri naṣıl añladıġımı añlatmaḳdan ᶜibāret olaraḳ baᶜż ẕevātıñ bilebilecekleri gibi  emelim < zemze > niñ mündericātını bu müṭālaᶜāta göre taḳdīr itdirmek degildir ki bu ḥaḳīḳat erbāb- ı müṭālaᶜa içinde meşreb ü meslek- i aḥḳarānemi bilenlerce ẕāten maᶜlūmdur ẓanniderim.

   Zemzemeye gelince mündericātı içinde öyle şaᶜşaᶜsı - ṭumṭurāḳı - ᶜulviyyeti ile müşkilpesendān- ı zamānıñ ḳarīn- i istiḥsānı olacaḳ hīçbir şey yoḳdur. Evvelkiler gibi bu  cüzᵓüñ de külliyyeti iᶜtibārıyla  māhiyyetini ise şu üç beyt taᶜrīf ider:

     Bir zemzemedir bu - bī-hünerdir
     Āzāde- i ṣanᶜat- āha beñzer
     Perverde- i girye- i seḥerdir
     Ḥayrān- ı semā-nigāha beñzer
     Bir naḳş- ı hevāyi- i kederdir
     Kim nūr- ı bile siyāha beñzer!
  < zemzeme > bu ḳısım ile de tamām olmyor. Faḳaṭ tevfīḳ Allah'ındır.





                            İstanbul fī 28 Nīsān sene 1301